Kva er det eigentleg ved språket som fascinerer oss? Kvifor kan eit enkelt ord skape diskusjon, og kvifor er vi så opptekne av korleis andre menneske snakkar? Dette er eit spørsmål Applausen stiller Linda Eide, som gjennom arbeidet sitt med språkformidling har gjort språklege fenomen til gjenstand for både kunnskap, humor og refleksjon.

Ho meiner det finst ei grunnleggjande motsetning i forholdet vårt til språket. Vi ønskjer å ta vare på det vi kjenner, men samstundes er vi sjølve med på å endre det.

– Viss eg skal seie det i éi setning, så er det vel det at alle kjenner noko for språket, og at vi alle er glade i språket slik som det er. Anten dialekten er slik som han er, eller skriftspråket er slik som det er. Men så er det jo slik at vi endrar det heile tida, og derfor blir det litt friksjon der, seier Eide.

Denne friksjonen oppstår når noko bryt med det vi er vane med. Det kan vere ein ny uttale, eit dialektord som forsvinn, eller eit engelsk uttrykk som brått får innpass i daglegtalen.

– Alle blir merksame på det. No er det det dialektordet, så seier dei det slik, då har det blitt slik, og deretter har det kome eit engelsk ord. Det er alltid noko å reagere på.

– Men er denne merksemda først og fremst eit uttrykk for irritasjon over at språket endrar seg?

Eide meiner at det blir ei for snever forståing.

– Det er jo ikkje slik at ein berre irriterer seg. Det er òg ekstremt mykje å bli imponert over og glede seg over. At ein kjem på nye ord og nye uttrykk, og liksom klarer å døype tilstandar.

Det er nettopp evna til å gje nye erfaringar eit namn ho trekkjer fram som noko av det mest interessante ved språket.

Når nye erfaringar får sine eigne ord

Språket utviklar seg ikkje berre fordi gamle ord endrar tyding. Det oppstår òg nye fenomen som krev nye nemningar. Eide trekkjer fram rekkjeviddeangst som eit døme.

– Rekk­jeviddeangst. Berre kjensla av å køyre elbil og tenkje: Kjem eg fram?

Ordet skildrar ei bestemt form for uvisse som har oppstått i samband med ei teknologisk utvikling. Det set namn på ei erfaring mange kan kjenne att, men som tidlegare ikkje hadde den same plassen i daglegtalen.

Eg fører samtalen vidare til eit anna ord som oppstod som følgje av ei konkret hending: askefast.

Då den islandske vulkanen Eyjafjallajökull hadde utbrot i 2010, førte oskeskya til omfattande problem for flytrafikken i Europa. Reisande vart ståande fast, og det oppstod behov for eit ord som skildra situasjonen.

– Då den vulkanen spydde ut oske, var det folk som brått stod fast på flyplassar i Europa. Og så fann vi på det ordet, askefast, fortel Eide.

Det interessante er kor enkelt ordet let seg forstå. Det er sett saman av to kjende norske ord, men kombinasjonen gjev ei ny og presis tyding.

Eg spør derfor om vi kan nærme oss ei meir grunnleggjande forståing av kva eit ord eigentleg er.

– Kva legg du i eit ord? Viss du skulle skildre kva eit ord er, eller kva ei setning er, med nokre få ord, korleis ville du gjort det?

Eide nøler litt ved omfanget av spørsmålet.

– Oi. Ordet er jo så mykje.

Ho vel å byrje med noko av det mest umiddelbare vi har i språket: orda som etterliknar lydar.

‍

Frå mjau til dei eldste språkrøtene til mennesket

– Det kan jo vere eit lydmålande ord. Vi seier mjau, og det gjer jo ungane òg. Tenk at ein skjønar det der med mjau. Det er jo eit utruleg enkelt ord. Og så kan vi kome på ord som er eit bilete på noko, slik som askefast og rekkjeviddeangst, seier Eide.

Her ligg det to ulike måtar å skape meining på. Eit lydmålande ord prøver å gje att noko vi høyrer. Andre ord byggjer på bilete, samansetjingar eller overførte tydingar. Eg trekkjer fram ein språkleg samanheng som lenge har interessert meg.

– Mjau er vel òg knytt til det kinesiske ordet for katt, mao?

– Det er heilt sant. Og det er fleire språk der sjølve lyden frå dyret har blitt til namnet på dyret, svarar Eide.

Det reiser eit nytt spørsmål: Kor langt tilbake kan slike samanhengar gå?

– Det kan jo gå tusenvis av år tilbake?

– Kanskje, svarar ho.

Samtalen bevegar seg dermed frå moderne ord til den eldste språkhistoria. Eide viser til at ho har skrive om slike fenomen i boka si om språk, der ho både tek føre seg språklege spørsmål og erfaringar frå sitt eige liv.

– Viss ein går veldig langt tilbake og prøver å finne ut kva som er dei eldste orda, så kan ein kanskje spore røter tilbake rundt 7000 år.

Ho trekkjer fram ord knytte til nære og grunnleggjande menneskelege erfaringar, mellom anna søvn og det å sove.

– Då må ein tenkje på slike nærliggjande ord som til dømes sove. På gammalt protoindoeuropeisk har ein tenkt at det var ei svært gammal rot. Det heng òg saman med gammalindisk og er ei slags rot til vårt ord sove. Så ideen om sovinga går 7000 år tilbake, ved at vi finn rota. Det er ikkje mange ord som er så gamle.

Det er viktig å skilje mellom eit ord slik det blir uttalt i dag, og den eldre språklege rota som forskarar prøver å rekonstruere. Når språkforskarar følgjer slike samanhengar bakover, er det ikkje nødvendigvis den same ordforma som har overlevd uendra. Det er slektskapen mellom formene som gjer det mogleg å undersøkje ei felles språkhistorie.

Dette opnar for eit interessant perspektiv: Nokre av dei språklege samanhengane vi nyttar i dag, kan ha røter i samfunn som eksisterte lenge før dei historiske kjeldene vi vanlegvis arbeider med.

Men gjeld dette òg namna på stadene der vi bur?

Oma – eit eldgammalt namn på Nordlandet

På Nordmøre finst det svært gamle stadnamn som er vanskelege å forklare ut frå moderne norsk. Enkelte kan ha ei historie som strekkjer seg langt tilbake, og tolkingane er sjeldan eintydige.

– Vi har eit lokalt namn her som er så gammalt at ingen veit heilt kva det tyder. Det er heilt sikkert gammalt, nemnt i norrøne kjelder, men det kan vere eldre enn norrønt. Eg hadde òg ein samtale med språkforskaren Sylfest Lomheim då han var på besøk. Det gamle namnet på Nordlandet er Oma. Det har ingen samanheng med det nyare namnet, men det kan kome av Oma eller Auma, og vere knytt til ein foss, eit vedvarande brøl eller ein vedvarande torelyd.

Eide blir interessert i samanhengen mellom namnet og lyden.

– Er det sant? Lyd?

– Mange gamle stadnamn eg har undersøkt rundt om på Nordmøre, er nettopp skildrande. Dei kan vise til terrengformer, sjøtilhøve, vegetasjon, dyreliv eller andre trekk ved landskapet.

Det tyder ikkje at alle slike namn let seg forklare sikkert i ettertid. Når både uttale, landskap og språk endrar seg gjennom lange tidsrom, kan den opphavlege tydinga bli vanskeleg å rekonstruere. Eg trekkjer fram Kvernberget som eit lokalt døme.

– Det har aldri vore noka kvern der, så vidt ein veit, men frå sjøsida ser berget ut som ei romersk kvern eller ei kvern frå mellomalderen. Det kan gje ei mogleg forklaring på namnet.

Her er det altså ikkje nødvendigvis bruken av staden som har gjeve opphav til namnet, men korleis han har framstått for dei som har sett han frå sjøen. Dette er særleg interessant i eit kystsamfunn, der sjøen i lange periodar var den viktigaste ferdselsåra. Eit landskap som i dag hovudsakleg blir opplevd frå vegar og busetnad, kunne tidlegare bli forstått og namngjeve frå båten.

Eide er varsam med å gå inn i dei konkrete tolkingane.

– Her kjem eg i alle fall til kort.

Kan landskapet forklare namnet?

– Eg har sjølv prøvd å undersøkje om namnet Oma eller Auma kan ha samanheng med korleis landskapet såg ut tidlegare. Det inneber å gå lenger enn sjølve ordet og sjå på korleis naturtilhøva kan ha vore då namnet oppstod. Eg har ein teori.

– Teorien tek utgangspunkt i at havnivået tidlegare var høgare enn i dag, og at området ved flyplassen, Gløsvågen og brua derfor kan ha hatt ei anna utforming der havet kunne kome inn. Når havnivået var høgare, var området i nærleiken av flyplassen og brua annleis. Når sjøen kom inn, kunne han oversvømme eit stort område. Når vasstanden var på det rette nivået, kunne det ha vore ein fossande, brølande lyd når bølgjene trefte land. Dette blir støtta av andre stadnamn i området, men eg understrekar at dette er eit tankeeksperiment og ein teori.

Dette er ikkje ei etablert etymologisk forklaring, men eit forsøk på å teoretisere og knyte ei mogleg språkleg tyding til fysiske tilhøve i landskapet. For å undersøkje ein slik hypotese nærare måtte ein samanhalde fleire typar kunnskap: eldre namneformer, lydhistoriske utviklingsliner, lokal topografi og rekonstruksjonar av tidlegare havnivå.

Det er nettopp her samtalen mellom språk og lokalhistorie blir interessant. Eit stadnamn kan innehalde opplysningar om korleis menneske ein gong oppfatta eit landskap, men det er ikkje gjeve at dagens landskap åleine kan forklare namnet. Eide viser til at dette er eit fagområde der spesialkunnskap er nødvendig.

– Dette vil jo venen min, professoren, kunne noko om. Han er jo ekspert på stadnamn og opphavet til dei. Eg kan ikkje uttale meg om dette.

Stadnamna og dei gamle ferdselsårene

Samtalen held fram med dei mange namna som finst langs kysten og på øyane på Nordmøre. Fleire av dei kan ha oppstått i samband med sjøferdsel og bruk av landskapet gjennom svært lange tidsrom. Applausen trekkjer fram namn som Averøya (Afrey) og Frei (Freir / Frøy), og viser til korleis namn på øyar, sund, skjer og ferdselsårer kan ha opphav langt tilbake i historia.

– Vi har namn rundt her som òg finst i sagatradisjonen, namn på øyar og dei gamle ferdselsårene. Alt dette kan ha opphavet sitt mykje lenger tilbake enn ein eigentleg skulle tru.

– Veldig gamle namn her, bemerkar Eide.

Eit stadnamn kan halde fram med å vere i bruk sjølv om menneska som først tok det i bruk, for lengst er borte. Tydinga kan gå tapt, medan namnet lever vidare. Samstundes kan eit namn gjennomgå så store endringar at samanhengen med det opphavlege ordet ikkje lenger er openberr.

Bjugna – eit namn som førte til eigne undersøkingar

Eg fortel Eide om eit anna lokalt namn som har fått meg til å undersøkje språkhistoria på eiga hand. Bakgrunnen var at eg var usamd i ei tolking eg hadde møtt.

– Eg fann eit namn der eg var så usamd i tolkinga at eg byrja å undersøkje det sjølv. Bjugna er namnet på eit undervasskjer utanfor kysten her. Det vart forklart med «bjørnen», men det finst ingen truverdige kjelder for det. Eg gjekk derfor tilbake til gamle kjelder og stadnamn og fann at det kunne tyde noko som har med å bøye eller krumme å gjere. Ein kan observere at sjøen bøyer seg over skjeret. Det er den same ordsamanhengen som vi finn i det norrøne ordet for «pølse», bjuga, som skildrar ei bøygd form. Forklaringa er at namnet kan ha oppstått gjennom ei konkret observasjon av skjeret eller rørsla til sjøen over det. Ordet er kjent heilt tilbake til 1300-talet.

– Heilt utruleg. Slik er det jo, svarar Eide.

Ho peikar samstundes på kor mykje den lokale tilknytinga har å seie.

– Men det er lettare viss det er lokalt.

Det er eit vesentleg poeng. For den som kjenner ein stad, finst det ofte detaljkunnskap om terreng, uttale, lokale namneformer og munnlege tradisjonar som kan vere relevant når historia til namnet skal undersøkjast. Denne kunnskapen må likevel vurderast saman med språkvitskaplege og historiske kjelder.

Språket mellom det vi arvar og det vi skaper

Samtalen med Linda Eide har bevega seg frå moderne engelske uttrykk til norske nyord, frå lydmålande dyrenamn til språkrøter som kan vere fleire tusen år gamle, og vidare til lokale stadnamn med usikkert opphav.

Det er ein samanheng mellom desse temaa.

Når vi lagar ord som rekkjeviddeangst og askefast, brukar vi språket til å skildre nye erfaringar. Når vi undersøkjer namn som Oma, Auma, Kvernberget og Bjugna, prøver vi å forstå korleis tidlegare generasjonar skildra omgjevnadene sine.

I begge tilfella er det forholdet mellom språket og den verda menneska lever i, som står sentralt. Den innleiande refleksjonen til Eide blir derfor ståande som eit viktig utgangspunkt for heile samtalen:

– Vi er alle glade i språket slik som det er. Men så er det jo slik at vi endrar det heile tida.

Denne motsetninga er ikkje nødvendigvis eit problem som skal løysast. Ho skildrar ein grunnleggjande eigenskap ved levande språk: Dei fører vidare eldre uttrykk og tydingar samstundes som dei blir tilpassa nye tilhøve.

For lokalhistoria tyder det at stadnamna kan vere verdifulle kjelder, men òg at dei må undersøkjast med varsemd. Nokre gonger let opphavet seg dokumentere. Andre gonger finst det fleire moglege forklaringar.

Og i enkelte tilfelle må spørsmålet om kva eit namn opphavleg tydde, framleis stå ope.

‍