Sjølv om handlinga ligg snart tusen år attende i tid, med jubileum i 2030, opplever ikkje Morten Svartveit språket som ein avstand mellom publikum og karakterane.

Tvert imot.

– Det heile går føre seg på nynorsk. Korleis påverkar det måten du byggjer karakteren på? Gjer nynorsken noko med rytmen, musikaliteten og kjenslene i replikkane?

– Eg trivst veldig godt med nynorsk, seier han. Han forklarer at nynorsk har vore ein naturleg del av arbeidskvardagen gjennom mange år ved Det Norske Teatret, og at språket har ein rytme og ein klang som eignar seg godt på scena.

– Vi ser også at mykje av litteraturen om norrønt språk (fram til 1350, red anm.) filologi og sagaer ofte er oversatt eller er forfatta på nynorsk.

– Det er eit språk med mykje musikalitet. Replikkane får ofte ei eiga tyngd og ei eiga flyt.

Samtidig meiner han at nynorsken skaper ei nærleik til historia.

– Du kjem ikkje tilbake til norrønt, men du kjem kanskje litt nærare dei språklege røtene våre. For meg kjennest det naturleg at denne historia blir fortald på nynorsk.

Språket må vere levande

For ein skodespelar handlar ikkje språk berre om ord.

Det handlar om korleis replikkane blir levande.

– Heile framsyninga blir bore av nynorsk. Korleis påverkar det måten du byggjer karakteren på? Kva gjer nynorsken med rytmen og kjenslene i replikkane?

Svartveit treng ikkje lang tid før svaret kjem.

– Eg synest nynorsk ligg veldig nær for meg. På Det Norske Teatret, der eg jobbar fast, brukar vi nynorsk som scenespråk. Eg synest det er eit rikare språk og eit veldig godt scenespråk. Det er presist i dei intime scenene, men samstundes poetisk og kan vere med å løfte teksten. Eg er veldig glad i nynorsk som scenespråk.

Det er den kjensla han prøver å ta vare på.

– Publikum må oppleve at replikkane blir sagt fordi det er naturleg at karakteren må seie dei, ikkje fordi dei står i eit manus.

Ei heilt eiga teaterform

Gjennom sommaren samlast fleire hundre menneske om produksjonen.

Nokre står på scena. Andre byggjer kulissar, syr kostyme, organiserer parkering eller tek imot publikum. For Svartveit er dette noko av det mest særmerkte ved dei norske historiske spela.

– Kva er det som gjer denne teaterforma så spesiell?

– Fellesskapet, svarar han raskt.

– Det finst ikkje mange stader der profesjonelle kunstnarar og frivillige arbeider så tett saman om eit felles mål. Han understrekar at det ikkje handlar om to ulike lag.

– Vi arbeider saman. Alle bidreg med det dei kan.

Når alle eig historia

Svartveit meiner det er lett å undervurdere kva dei frivillige betyr.

– Utan dei hadde slike oppsetjingar rett og slett ikkje vore moglege.

Han opplever eit sterkt eigarskap til produksjonen blant menneska som kjem att år etter år.

– Mange har vore med i tiår. Dei kjenner historia, tradisjonane og kvarandre. Det skaper ein kultur som det er fint å få vere ein del av.

– Merkar de profesjonelle dette engasjementet?

– Ja, absolutt.

Han fortel at entusiasmen smittar.

– Når folk legg ned så mykje arbeid fordi dei verkeleg ønskjer at dette skal bli bra, påverkar det oss alle.

Meir enn ein sommarjobb

For mange profesjonelle skodespelarar er sommarspel eitt av fleire oppdrag gjennom året. For Svartveit blir det noko meir.

– Ein kjem tett på menneske.

Han fortel at kvardagen blir annleis enn på eit institusjonsteater.

– Du møter menneske som har heilt andre yrke til vanleg. Nokon er lærarar, bønder eller handverkarar. Om kvelden står dei på scena eller arbeider bak kulissane.

Han meiner dette gjer noko med arbeidsmiljøet.

– Det blir mindre avstand mellom folk.

Kritikken treff ikkje alltid

Historiske spel har av og til blitt møtte med skepsis frå enkelte samfunnsdebatanter.

Svartveit meiner mykje av kritikken byggjer på førestillingar frå utsida.

– Kva tenkjer du når nokon avfeiar spel som mindre interessante enn institusjonsteater? Påstanden om at vi har «spel i kvar avkrok»?

Han tek seg tid før han svarar.

– Eg synest det blir eit for enkelt bilete.

For han finst det ikkje eit skarpt skilje.

– Godt teater kan oppstå mange stader. Det handlar ikkje om kvar stader du spelar, men om kvaliteten på arbeidet som blir gjort.

Han meiner dei historiske spela har utvikla seg mykje.

– Ambisjonsnivået er høgt. Kunstnarleg kvalitet blir teken på alvor, samstundes som ein tek vare på tradisjonane.

Historia blir skapt av menneske

Gjennom samtalen vender Svartveit stadig tilbake til eitt ord: menneske.

Det gjeld rolla som Olav.

Det gjeld skodespelararbeidet.

Og det gjeld fellesskapet rundt produksjonen.

– Når du ser tilbake på arbeidet så langt, kva sit du att med?

Han smiler.

– At dette handlar om mykje meir enn éin rolle. Historia blir ikkje levande av seg sjølv. Ho blir levande fordi menneske bestemmer seg for å fortelje henne vidare.

Det er, meiner han, kanskje den viktigaste grunnen til at slike produksjonar framleis har ein plass. Så lenge folk ønskjer å samlast om historier, kjem denne tradisjonen til å leve vidare.

Ein del av karakteren

Å spele Olav Haraldsson handlar ikkje berre om replikkar og kjensler. Kongen kjem ridande inn på scena, og det stiller heilt eigne krav til skodespelaren.

– Hestane har ei viktig rolle i oppsetjinga. Korleis har det vore å arbeide med dei?

– Eg har ridd litt tidlegare, men ikkje på dette nivået, fortel Svartveit.

Difor har førebuingane også handla om å bli trygg i salen.

– Ein må øve. Hesten er ikkje ein rekvisitt. Han er eit levande dyr, og då må du skape tillit. Det handlar om samarbeid. Hestar merkar veldig fort om du er usikker.

For Svartveit har arbeidet med hestane etter kvart blitt ein naturleg del av karakteren.

– Når ridinga fungerer, kan eg konsentrere meg om Olav. Då tenkjer eg ikkje lenger på teknikken.

‍

Respekt for dyra

Gjennom arbeidet har han fått stor respekt for dei som har ansvaret for hestane. Blant anna har hestene også ein egen «vene-hest» som saman står der konge-hesten ventar, slik at flokkdyra som hestene er blir roligere og holder kvar andre med selskap.

– Publikum ser kanskje først og fremst det spektakulære. Men bak ligg det mykje arbeid.

– Ja, veldig mykje.

Han fortel at dyrevelferd alltid kjem først.

– Hestane skal ha det bra. Det er heilt avgjerande. Dei blir tekne godt vare på, og alle som arbeider med dei, er opptekne av at dei skal kjenne seg trygge.

For publikum kan hestane vere eit dramatisk innslag.

For dei som står på scena, er dei medspelarar.

– Du må lære deg å lytte til dei. Dei reagerer på stemningar og rørsler, akkurat som menneske gjer.

Kva tek du med deg?

Gjennom samtalen har Morten Svartveit fleire gonger vendt attende til eitt gjennomgåande tema: mennesket.

Ikkje helgenen.

Ikkje kongen.

Mennesket.

– Når du ser tilbake på arbeidet med denne rolla, kva sit du att med?

Han tenkjer seg om før han svarar.

– Eg sit att med endå større respekt for kor samansette menneske er.

Han meiner historia ofte freistar å gjere personar enkle.

– Vi likar å plassere folk i boksar. Enten er dei heltar eller skurkar. Men dei fleste menneske er begge delar. Dei gjer gode og dårlege val. Dei prøver å gjere det dei meiner er rett, sjølv om dei ikkje alltid lukkast.

Det er også slik han har valt å møte Olav Haraldsson.

– Eg har ikkje prøvd å spele ein perfekt mann. Eg har prøvd å spele eit menneske.

Historia talar til vår tid

Under intervjuet har samtalen fleire gonger dreidd inn på korleis historia framleis kastar lys over vår eiga samtid.

– Kva håpar du publikum tek med seg når dei går heim?

– Eg håpar dei sit att med spørsmål.

Han meiner det er den største styrken ved teateret.

– Eg ønskjer ikkje at publikum skal få servert eit fasitsvar. Eg håpar dei byrjar å tenkje vidare. Kva ville eg sjølv gjort? Korleis tek vi val når vi står under press? Kva betyr tru? Kva betyr ansvar?

For han er dette spørsmål som aldri blir utdaterte.

– Difor trur eg slike historier framleis blir fortalde.

Ei rolle som lever vidare

Morten Svartveit er mindre oppteken av den historiske helgenen enn av mennesket som levde før helgenkåra, før symbola og før mytane. Gjennom rolla har han leita etter tvilen bak overtydinga, etter ansvaret bak makta og etter mennesket bak historia.

Det er kanskje nett derfor denne tolkinga av Olav Haraldsson kjennest så nær.

Ho inviterer ikkje publikum til å beundre eit ikon.

Ho inviterer oss til å forstå eit menneske.

Kort om Morten Svartveit

Morten Svartveit er utdanna ved GITIS i Moskva og har gjennom mange år vore ein sentral skodespelar ved Det Norske Teatret. Han har tolka ei rekkje klassiske og moderne roller og markert seg både på scena og på skjermen.

Publikum kjenner han mellom anna frå teateroppsetjingar som Lear, Caligula og Om mus og menn, og frå film- og TV-produksjonar som Heimebane, Okkupert, Pørni, Stjernestøv, Gulltransporten og Victoria må døy.

Sommaren 2026 tolkar han Olav Haraldsson i Spelet om Heilag Olav, ei rolle der han har søkt å finne mennesket bak historia – og invitert publikum til å gjere det same.

‍