Nidarosdomen står framfor eit av dei største sikringsprosjekta ved katedralen i moderne tid. Nidaros Domkirkes Restaureringsarbeider (NDR) har lenge vore klar over at dei gamle kopartaka nærmar seg slutten av levetida. Gjennom fleire år har lekkasjar vorte utbetra, men tilstanden er no slik at reparasjonar ikkje lenger er tilstrekkelege.

I framlegget til statsbudsjett blir det derfor foreslått å auke løyvinga til NDR med 6,5 millionar kroner for å starte arbeidet med utskiftinga. For Oddmund Hoel, direktør ved NDR, inneber løyvinga at restaureringsarbeidet kan gå frå mellombelse tiltak til langsiktig sikring av katedralen.

– Vi er svært glade for at vi får pengar til å starte på den store oppgåva med å skifte taka på nasjonalheilagdomen, seier Hoel.

Han peikar på at behovet ikkje er nytt.

– Det har vore klart i mange år at taka må skiftast ut, og det er veldig gledeleg at kulturministeren og regjeringa no har funne rom til å prioritere dette. Det er også særs bra og viktig at det kjem i form av ein varig auke i løyvinga til NDR. Det gjer det mogleg med ei langsiktig planlegging av arbeidet, som vil gå over mange år.

Eit hundre år gammalt tak

Dei karakteristiske grøne kopartaka på Nidarosdomen vart lagde i samband med den omfattande restaureringa av katedralen mellom 1888 og 1928. Dermed har dei eldste delane av kopartekkinga passert hundre år.

Det er også om lag den levetida eit kopartak normalt er rekna for å ha.

Alderen har etter kvart sett tydelege spor. Kopartekkinga er jamt over i så dårleg stand at NDR ikkje lenger vurderer det som mogleg å halde taket tett gjennom lapping og mindre reparasjonar.

Problema er særleg store i spiret og hovudskipet, der nedbør og vind fører til omfattande lekkasjar.

Vatnet som kjem inn gjennom taket, representerer meir enn eit praktisk problem. Fukt kan føre til forvitring i steinkonstruksjonane og dermed påverke sjølve bygningsmassen. Lekkasjane kan også skade lysanlegg, orgel og andre tekniske installasjonar inne i kyrkja.

I statsbudsjettet blir alvoret understreka ytterlegare. Regjeringa peikar på at vatn som trengjer inn, fører til forvitring i steinkonstruksjonane. Dette kan igjen auke risikoen for at stein fell ned inne i kyrkja, med fare både for menneske og kulturminne.

Utskiftinga handlar derfor ikkje berre om å halde Nidarosdomen tørr, men om langsiktig sikring av både bygningen, inventaret og dei som oppheld seg i katedralen.

Mange tonn kopar og store stillas

Arbeidet som ventar, er omfattande. Nidarosdomen er ikkje ei bygning der eit tak kan skiftast gjennom eit ordinært rehabiliteringsprosjekt. Storleiken, høgda, arkitekturen og kulturminneverdien stiller særlege krav til både planlegging og gjennomføring.

Rune Langås, avdelingsdirektør ved NDR, peikar på dimensjonane i prosjektet.

– Å leggje nytt kopartak på Nidarosdomen blir eit omfattande og kostnadskrevjande arbeid, seier Langås.

Det vil mellom anna vere behov for store mengder materiale.

– Det vil krevje mange tonn kopar og enorme stillasriggar. Av både praktiske og sikkerheitsmessige grunnar er det ønskjeleg og naudsynt å dele opp den omfattande jobben i fleire delprosjekt. Vi håper å starte det praktiske arbeidet i 2027.

Før handverkarane kan ta fatt på sjølve taket, står det framleis att eit omfattande planleggingsarbeid. NDR skal no arbeide vidare med prosjekteringa og avklare både korleis arbeidet skal gjennomførast, kva delar av taket som skal prioriterast først, og kor raskt prosjektet kan setjast i gang.

At arbeidet blir delt opp, betyr samtidig at utskiftinga vil strekkje seg over fleire år.

Frå mellombelse reparasjonar til varig sikring

NDR har gjennom fleire år arbeidd med å halde lekkasjane under kontroll. Men når kopartekkinga over store område har nådd eller passert den venta levetida, blir slike reparasjonar stadig mindre tenlege.

Den nye løyvinga markerer dermed eit skifte frå løpande utbetringar til ei meir grunnleggjande fornying av taket.

I statsbudsjettet blir det slått fast at arbeidet med utskiftinga nødvendigvis må utførast over tid. Dei ekstra 6,5 millionane kroner er såleis ikkje meint å finansiere heile prosjektet på éin gong, men skal gjere det mogleg å starte eit langsiktig arbeid.

I tillegg foreslår regjeringa å vidareføre auken på fem millionar kroner som NDR fekk gjennom budsjettforliket for 2026.

For restaureringsarbeida er føreseieleg finansiering særleg viktig. Nidarosdomen krev kontinuerleg vedlikehald og spesialisert kompetanse, og eit prosjekt av denne storleiken må planleggjast over fleire budsjettår.

Eit bygg som kontinuerleg må haldast ved like

Nidarosdomen har vore gjennom omfattande restaureringar sidan slutten av 1800-talet. Det var nettopp under denne lange restaureringsperioden, frå 1888 til 1928, at kopartaka som no skal skiftast ut, vart lagde.

At desse taka no har nådd slutten av den tekniske levetida, illustrerer også eit grunnleggjande trekk ved arbeidet med store historiske bygningar: Restaurering blir aldri endeleg avslutta.

Materiale som ein gong vart lagt inn som del av ei omfattande restaurering, blir sjølve historiske lag i bygningen. Etter hundre år må også desse vurderast, reparerast og til slutt skiftast når dei ikkje lenger kan fylle funksjonen sin.

For Nidarosdomen er utfordringa særleg stor fordi taket er den første forsvarslinja mot det trønderske klimaet. Når denne ikkje lenger held vatnet ute, kan skadane raskt spreie seg vidare til stein, treverk, inventar og tekniske installasjonar.

Utskiftinga av kopartaket blir derfor både eit restaureringsprosjekt og eit sikringsprosjekt.

Skal sikre katedralen for nye generasjonar

Nidarosdomen er eitt av dei fremste kulturminna i Noreg og har gjennom fleire hundreår hatt ei særstilling i norsk kyrkje-, kunst- og bygningshistorie. Dagens katedral er samtidig resultatet av eit kontinuerleg samspel mellom mellomalderens bygningsarbeid og seinare restaureringar.

Når dei grøne kopartaka no skal fornyast, er det eit nytt kapittel i denne lange historia.

Arbeidet vil krevje store stillaskonstruksjonar, mange tonn kopar, spesialisert handverkskompetanse og fleire år med planlegging og gjennomføring. Dersom framdrifta går etter planen, håpar NDR at det praktiske arbeidet kan starte i 2027.

Dei eldste delane av dagens kopartak har då lege på katedralen i meir enn hundre år. Utskiftinga skal sikre at taket igjen kan fylle den viktigaste oppgåva si: å halde vatnet ute og verne murverk, inventar og kulturhistoriske verdiar i Nidarosdomen.

‍