Kunstig intelligens kan produsere tekst og vere eit nyttig hjelpemiddel. Men kva skjer når språket rommar ironi, ordspel og erfaringar som ikkje står skrivne i setninga? I foredraget sitt tok Sylfest Lomheim utgangspunkt i omsetjarens arbeid for å undersøkje skiljet mellom å behandle ord og å forstå meining.
Sylfest Lomheim. Foto: Erik Aukan / Applausen
Abonner for tilgang, eller logg inn hvis du allerede er abonnent.
Se abonnementSylfest Lomheim opna med humor på Senioruniversitetets møte i Kulturfabrikken, men spørsmålet som låg under foredraget, var fagleg: Er kunstig intelligens eigentleg gunstig intelligens?
Svaret hans var at det er avhengig av kva teknologien skal brukast til. Lomheim viste til at kunstig intelligens, gjerne forkorta KI, kan vere nyttig på fleire område, mellom anna i matematikk og i helsesamanheng. Samstundes meinte han at den offentlege samtalen blir mindre opplysande når svært ulike bruksområde blir samla under eitt omgrep.
Det er forskjell på å få svar på eit konkret faktaspørsmål, produsere eit referat og omsetje ein tekst der det viktigaste ligg mellom linjene. For Lomheim var det særleg den siste oppgåva som måtte undersøkast nærare.
Han samanlikna KI med ei øks: eit reiskap med mange bruksområde. Vurderinga må ta utgangspunkt i kva reiskapen skal gjere, og kva resultat bruken faktisk gir.
Lomheim brukte samtalen mellom eit ektepar som døme på språk som er vanskeleg å forstå utan kjennskap til samanhengen. To menneske som har levd saman lenge, treng ikkje forklare alt. Dei kjenner kvarandre, veit kva den andre viser til, og kan formidle både humor og kritikk gjennom korte kommentarar. Det som blir sagt, kan få meining gjennom ei felles historie som ein utanforståande ikkje kjenner.
Denne underfundige språkbruken skilde han frå tekstar der målet er å uttrykkje seg eintydig. Ei eksamensoppgåve eller eit referat kan ha ein langt meir avgrensa og føreseieleg språkleg funksjon enn ein samtale mellom menneske med eit langt samliv bak seg.
Poenget hans var at språket ikkje berre er dei synlege orda. Det omfattar også det mottakaren veit, situasjonen orda blir brukte i, og det talaren vel å la vere usagt.
Det er såleis i dette møtet mellom ord og samanheng Lomheim meiner at språkleg KI viser vesentlege avgrensingar. Ein tekst kan vere grammatisk ryddig utan å få fram det som gjer ytringa morosam, tvitydig eller presis.
Foredraget tok utgangspunkt i ei bok Lomheim presenterte, med tre hovuddelar.
Den første undersøker kva KI får til og ikkje får til når teknologien blir utfordra med kreativ språkbruk. Den andre handlar om omsetjing som prosess: korleis eit menneske arbeider for å overføre meining frå eitt språk til eit anna. Den tredje tek føre seg ulike former for omsetjing og krava dei stiller.
Oppbygginga var også eit argument. Først ville Lomheim vise konkrete svar frå KI. Deretter ville han forklare kva ein omsetjar må gjere, før han gjekk vidare til sjangrar der desse vurderingane får ulike utslag.
Han var kritisk til at teknisk kunnskap om KI blir brukt som grunnlag for bastante vurderingar av språkleg kvalitet. Å kjenne algoritmane er, slik han framstilte det, ikkje det same som å kunne vurdere ei litterær omsetjing.
– Det er naturlegvis ein omsetjar som er eller bør vere kompetent til å vurdere kvaliteten på forslag til omsetjing, sa Lomheim.
For å undersøkje korleis KI handterer kreativt språk, hadde Lomheim gitt ein KI-assistent konkrete oppgåver. Han bad systemet forklare kva som var morosamt eller kreativt i formuleringar, og deretter omsetje dei til engelsk.
Eksempla var knytte til Donald Trump, handelspolitikk og slagordet MAGA. Lomheim las opp både spørsmåla og svara.
Han meinte svara illustrerte to ulike problem. Det første var at systemet kunne skrive ei tilsynelatande relevant forklaring utan å identifisere det språklege poenget han ville undersøkje. Det andre var at ei omsetjing kunne overføre delar av ordinnhaldet og likevel miste sjølve ordspelet.
Eit svar som omtalar ordval, politisk kritikk og humor, er ikkje nødvendigvis ei forklaring på kvifor akkurat den aktuelle formuleringa verkar. For Lomheim var det avgjerande om systemet faktisk oppfatta sambandet mellom lyd, tyding og referansar.
Den vidare prøva var om dette kunne få eit fungerande uttrykk på engelsk. Då held det ikkje å finne engelske ord med tilsvarande ordbokstyding. Omsetjaren må vurdere om verknaden kan overførast, og korleis det i så fall skal gjerast.
Lomheim brukte forsøka som grunnlag for ein skarp kritikk av påstandar om at KI kan utføre det same språklege arbeidet som menneske. Kritikken hans var særleg retta mot humor, underfundig språk og kreativ omsetjing.
Ei sentral forklaring i foredraget var at omsetjing krev meir enn ei direkte kopling mellom ord i to språk.
Lomheim skildra arbeidet som ei rørsle frå overflata i originalteksten, ned i meininga og vidare til eit nytt uttrykk i mottakarspråket. Før omsetjaren vel ord, må vedkomande forstå kva teksten seier og kva han gjer.
Deretter kjem vurderinga av korleis dette kan uttrykkjast for ein annan mottakar. Teksttype, stil og publikum påverkar vala. Ei juridisk formulering og ein humoristisk replikk kan ikkje behandlast etter dei same språklege føresetnadene.
Lomheim viste til Hieronymus, som han omtalte som omsetjarens skytshelgen, og prinsippet om å omsetje meining framfor å følgje originalen ord for ord.
Det var også bakgrunnen for omtalen av frontallappen. Lomheim la vekt på menneskeleg vurdering og kreativitet i omsetjingsarbeidet, og trekte inn Thomas Hylland Eriksen og boka «Appenes planet» i ein refleksjon over appar og menneskeleg tenking.
For Lomheim var spørsmålet kva som skjer med vurderingsevna når ein overlet stadig meir av arbeidet til digitale system.
Bibelomsetjing fekk ein omfattande plass i foredraget. Lomheim fortalde om sitt eige arbeid med bibeltekstar, mellom anna evangeliet etter Lukas og Apostelgjerningane, og skildra dette som ei særleg interessant og lærerik oppgåve.
Her møtest språk som høyrer til ulike historiske samanhengar. Ord, namn og førestillingar må forståast ut frå tekstane dei står i, før dei kan få eit norsk uttrykk.
Han viste også til at evangelieforteljingane vart skrivne på gresk for å nå utover det opphavlege språkmiljøet. Formidling på tvers av språk var dermed ein del av historia til tekstane.
Lomheim framheva samarbeidet mellom ulike fagpersonar. Kunnskap om grunnspråket må møte norsk språkkompetanse og vurderingar av stil. Arbeidet går gjennom teksten setning for setning.
Dette var samtidig bakgrunnen for kritikken hans av Kjell Arild Pollestads bibelomsetjing. Lomheim meinte ei slik oppgåve krev fleire former for spesialistkompetanse og grundig samarbeid. Han tok avstand frå tanken om at éin person utan vidare kan dekkje alle sidene ved arbeidet.
Eit av dei mest konkrete bibeldøma handla om det hebraiske ordet «alma», som Lomheim forklarte som «ung kvinne».
Han viste til korleis ordet i omsetjing vart knytt til «jomfru», og til debatten då Bibel 2011 brukte «ung kvinne» i den aktuelle teksten i Det gamle testamentet.
For Lomheim var dette eit spørsmål om å skilje mellom kva grunnteksten seier, og kva lesaren trur. Ei religiøs overtyding gir ikkje omsetjaren grunnlag for å leggje inn ei tyding som ikkje står i teksten.
Samstundes meinte han at ei omsetjing med «ung kvinne» ikkje hindrar nokon i å tru at kvinna var jomfru. Omsetjinga og trua svarar på ulike spørsmål. Den eine skal gjengi teksten; den andre handlar om korleis han blir forstått innanfor ei religiøs førestillingsverd.
Han fortalde om eit debattmøte der dette skiljet vart brukt til å klargjere usemja.
Dømet viste kor store følgjer eitt ordval kan få. Ei språkleg avgjerd kan bli lesen som eit teologisk standpunkt, sjølv når omsetjaren meiner oppgåva er å følgje grunnteksten.
Lomheim peika også på grensene for kva omsetjarar kan vite sikkert om gamle tekstar.
Dersom eit ord berre finst éin stad, og det ikkje er forklart eller kjent frå andre kjelder, blir grunnlaget for å fastslå tydinga svakare. Ein manglar andre samanhengar som kan vise korleis ordet vart brukt.
Dette var ein del av forklaringa hans på kvifor bibelomsetjing krev varsame vurderingar. Ei norsk setning kan sjå eintydig ut, sjølv om arbeidet bak henne omfattar språkleg uvisse.
Han tok dessutan opp tradisjonelle ord som «syndflod» og forteljingar om mellom anna Daniel og løvene. Desse delane av foredraget knytte språklege spørsmål til korleis lesarar oppfattar gamle forteljingar, og til skiljet mellom nedarva forståingar og undersøking av teksten.
Lomheim samanlikna også den kristne tradisjonen for bibelomsetjing med den plassen arabisk har i religiøs lesing av Koranen. I framstillinga hans har omsetjing vore ein føresetnad for Bibelens utbreiing: Ein god omsett tekst kan fungere som eit fullverdig grunnlag for lesaren.
Bibelens betydning vart ikkje avgrensa til religiøs bruk.
Lomheim viste til merksemda rundt Bibel 2011, både i nyheitsdekninga og hos bokhandlarane. Han meinte interessa også måtte forståast ut frå Bibelens plass som kulturberar.
Han nemnde Paal-Helge Haugen, Edvard Hoem, Knut Hamsun og Arnulf Øverland som forfattarar som har henta inspirasjon frå bibeltekstane. At Øverland var ateist, vart brukt til å understreke at litterær bruk av Bibelen ikkje føreset religiøs tilslutning.
Høgsongen fekk ein særleg plass. Lomheim las frå den poetiske skildringa av kjærleik og lengt, og løfta teksten fram som litteratur med kvalitetar som kan vurderast saman med annan lyrikk.
Her vart omsetjing også eit spørsmål om litterær tilgang: Korleis kan ein gammal tekst få eit språk som gjer dei poetiske kvalitetane tilgjengelege for norske lesarar?
Lomheim gjekk vidare til tolking, som han presenterte som ei av dei eldste formene for omsetjing.
Ved munnleg tolking må meininga oppfattast og formidlast medan samtalen går føre seg. Tolken kan ikkje arbeide med teksten på same måten som ein som sit med eit skriftleg manus.
Han brukte eit døme frå eit politisk møte i Tyrkia, der ei kvinne tolka mellom deltakarane. Merksemda var retta mot dei politiske aktørane, medan tolken utførte arbeidet som gjorde samtalen mogleg.
Lomheims poeng var at utfallet kunne vere avhengig av at ho forstod og formidla ytringane korrekt. Tolken er eit mellomledd, men utfører samstundes eit sjølvstendig og krevjande språkleg arbeid.
Han tok også opp teiknspråk og viste til undervisning han hadde gitt i denne samanhengen. Dermed omfatta omsetjingsomgrepet meir enn overføring mellom skrivne eller tala språk.
Ved film- og fjernsynsteksting oppstår eit anna problem: Sjåaren skal både lese og følgje med på biletet.
Lomheim understreka at tekstaren derfor må vurdere kva som skal omsetjast, og kva som kan utelatast. Alt som blir sagt, treng ikkje stå på skjermen.
Han brukte eit døme der ein person blir vist til eit rom. Når handlinga er tydeleg i biletet, kan det vere unødvendig å tekste heile forklaringa. Sjåaren får allereie informasjonen visuelt.
Lomheim viste til reduksjon på om lag 20–30 prosent, avhengig av innhaldet. Ein actionfilm og eit litterært teaterstykke stiller ulike krav. I det siste kan det vere vanskelegare å korte ned replikkane.
Vurderinga handlar dermed om samspelet mellom språk, lesetid og bilete. Ei fullstendig attgiving av alle ord kan gi ei dårlegare sjåaroppleving.
Lomheim meinte kvaliteten på teksting hadde gått ned i samband med KI-bruk, og viste til erfaringane til folk som har arbeidd lenge i faget. Kritikken hans gjaldt nettopp evna til å vurdere kva som bør stå, og kva sjåaren kan forstå utan tekst.
Songomsetjing vart framheva som ei særleg krevjande oppgåve.
Her skal teksten fungere innanfor ein melodi. Rytme, stemning og meining må finne plass i eit uttrykk som faktisk kan syngjast. Det avgrensar kva ord omsetjaren kan velje.
Lomheim fortalde at han gjennom fleire år hadde arbeidd med norske versjonar av kjende songar. Mot slutten av foredraget gav han også musikalske døme på slikt arbeid.
Songomsetjinga samla fleire av spørsmåla frå foredraget: Ei omsetjing skal formidle innhald, men må dessutan verke i den forma ho skal brukast i.
Frå omsetjing gjekk Lomheim over til framtida for det norske språket.
Han viste til boka «Språkreisa» og uroa for at engelsk skal overta stadig meir. Utfallet er likevel ikkje avgjort, slik han framstilte det. Det vil avhenge av språkvala til barna og generasjonane som kjem etter dei.
– Det kan gå bra, men det treng ikkje gå bra, sa Lomheim.
Han knytte dette til ei tolking av «Blåmann, Blåmann bukken min», der songen fekk fungere som eit bilete på språket og faren for å miste det. Han presiserte at dette var hans eiga tolking, utan å hevde at forfattaren nødvendigvis hadde meint det same.
Lomheim viste også til språkpolitikk og til om nordmenn følgjer opp vilkåra for å bruke norsk. Språkets framtid vart dermed framstilt både som eit politisk spørsmål og som eit spørsmål om praksis.
I spørsmålsrunden tok Erik Aukan frå Applausen opp det gamle namnet Oma, knytt til Nordlandet og Omsundet.
Spørsmålet gjaldt ei eldre namneforklaring som set namnet i samband med brus eller brøl, som frå ein foss, og korleis ei slik forklaring skal vurderast når det ikkje har vore nokon foss på staden.
Lomheim la vekt på at ein må kjenne lokale forhold før ein tolkar eit stadnamn. Naturen og staden må vere ein del av grunnlaget. Ei forklaring som byggjer på eit naturfenomen som ikkje finst der, blir lite overtydande.
Han meinte Oma kunne høyre til eit svært gammalt namnelag og trekte fram Sola som eit anna kort namn i denne samanhengen. Han gav ikkje ei sikker forklaring på tydinga. Svaret var dermed også ei klar avgrensing: Namnets alder kan vere eit spor, men gir ikkje i seg sjølv grunnlag for å fastslå opphavet.
Eit siste spørsmål handla om vilkåra for omsetjarar.
Lomheim peika på at KI blir brukt til omsetjing, og tok opp behovet for at slik bruk blir opplyst. Dersom ein tekst er omsett med KI, meinte han at lesaren må få vite det.
Han viste til krav om openheit overfor forlaga og heldt fast ved at kreativ språkbruk krev vurderingar som er sentrale i omsetjarfaget.
Framtidsutsiktene vart ikkje framstilte som problemfrie. At menneskeleg kompetanse framleis er nødvendig, betyr ikkje at arbeidsvilkåra er sikra. For Lomheim var kunnskap om språk og omsetjing grunnlaget for å vurdere både teksten og teknologien som blir brukt til å produsere han.
Sylfest Lomheim opna med humor på Senioruniversitetets møte i Kulturfabrikken, men spørsmålet som låg under foredraget, var fagleg: Er kunstig intelligens eigentleg gunstig intelligens?
Svaret hans var at det er avhengig av kva teknologien skal brukast til. Lomheim viste til at kunstig intelligens, gjerne forkorta KI, kan vere nyttig på fleire område, mellom anna i matematikk og i helsesamanheng. Samstundes meinte han at den offentlege samtalen blir mindre opplysande når svært ulike bruksområde blir samla under eitt omgrep.
Det er forskjell på å få svar på eit konkret faktaspørsmål, produsere eit referat og omsetje ein tekst der det viktigaste ligg mellom linjene. For Lomheim var det særleg den siste oppgåva som måtte undersøkast nærare.
Han samanlikna KI med ei øks: eit reiskap med mange bruksområde. Vurderinga må ta utgangspunkt i kva reiskapen skal gjere, og kva resultat bruken faktisk gir.
Lomheim brukte samtalen mellom eit ektepar som døme på språk som er vanskeleg å forstå utan kjennskap til samanhengen. To menneske som har levd saman lenge, treng ikkje forklare alt. Dei kjenner kvarandre, veit kva den andre viser til, og kan formidle både humor og kritikk gjennom korte kommentarar. Det som blir sagt, kan få meining gjennom ei felles historie som ein utanforståande ikkje kjenner.
Denne underfundige språkbruken skilde han frå tekstar der målet er å uttrykkje seg eintydig. Ei eksamensoppgåve eller eit referat kan ha ein langt meir avgrensa og føreseieleg språkleg funksjon enn ein samtale mellom menneske med eit langt samliv bak seg.
Poenget hans var at språket ikkje berre er dei synlege orda. Det omfattar også det mottakaren veit, situasjonen orda blir brukte i, og det talaren vel å la vere usagt.
Det er såleis i dette møtet mellom ord og samanheng Lomheim meiner at språkleg KI viser vesentlege avgrensingar. Ein tekst kan vere grammatisk ryddig utan å få fram det som gjer ytringa morosam, tvitydig eller presis.
Foredraget tok utgangspunkt i ei bok Lomheim presenterte, med tre hovuddelar.
Den første undersøker kva KI får til og ikkje får til når teknologien blir utfordra med kreativ språkbruk. Den andre handlar om omsetjing som prosess: korleis eit menneske arbeider for å overføre meining frå eitt språk til eit anna. Den tredje tek føre seg ulike former for omsetjing og krava dei stiller.
Oppbygginga var også eit argument. Først ville Lomheim vise konkrete svar frå KI. Deretter ville han forklare kva ein omsetjar må gjere, før han gjekk vidare til sjangrar der desse vurderingane får ulike utslag.
Han var kritisk til at teknisk kunnskap om KI blir brukt som grunnlag for bastante vurderingar av språkleg kvalitet. Å kjenne algoritmane er, slik han framstilte det, ikkje det same som å kunne vurdere ei litterær omsetjing.
– Det er naturlegvis ein omsetjar som er eller bør vere kompetent til å vurdere kvaliteten på forslag til omsetjing, sa Lomheim.
For å undersøkje korleis KI handterer kreativt språk, hadde Lomheim gitt ein KI-assistent konkrete oppgåver. Han bad systemet forklare kva som var morosamt eller kreativt i formuleringar, og deretter omsetje dei til engelsk.
Eksempla var knytte til Donald Trump, handelspolitikk og slagordet MAGA. Lomheim las opp både spørsmåla og svara.
Han meinte svara illustrerte to ulike problem. Det første var at systemet kunne skrive ei tilsynelatande relevant forklaring utan å identifisere det språklege poenget han ville undersøkje. Det andre var at ei omsetjing kunne overføre delar av ordinnhaldet og likevel miste sjølve ordspelet.
Eit svar som omtalar ordval, politisk kritikk og humor, er ikkje nødvendigvis ei forklaring på kvifor akkurat den aktuelle formuleringa verkar. For Lomheim var det avgjerande om systemet faktisk oppfatta sambandet mellom lyd, tyding og referansar.
Den vidare prøva var om dette kunne få eit fungerande uttrykk på engelsk. Då held det ikkje å finne engelske ord med tilsvarande ordbokstyding. Omsetjaren må vurdere om verknaden kan overførast, og korleis det i så fall skal gjerast.
Lomheim brukte forsøka som grunnlag for ein skarp kritikk av påstandar om at KI kan utføre det same språklege arbeidet som menneske. Kritikken hans var særleg retta mot humor, underfundig språk og kreativ omsetjing.
Ei sentral forklaring i foredraget var at omsetjing krev meir enn ei direkte kopling mellom ord i to språk.
Lomheim skildra arbeidet som ei rørsle frå overflata i originalteksten, ned i meininga og vidare til eit nytt uttrykk i mottakarspråket. Før omsetjaren vel ord, må vedkomande forstå kva teksten seier og kva han gjer.
Deretter kjem vurderinga av korleis dette kan uttrykkjast for ein annan mottakar. Teksttype, stil og publikum påverkar vala. Ei juridisk formulering og ein humoristisk replikk kan ikkje behandlast etter dei same språklege føresetnadene.
Lomheim viste til Hieronymus, som han omtalte som omsetjarens skytshelgen, og prinsippet om å omsetje meining framfor å følgje originalen ord for ord.
Det var også bakgrunnen for omtalen av frontallappen. Lomheim la vekt på menneskeleg vurdering og kreativitet i omsetjingsarbeidet, og trekte inn Thomas Hylland Eriksen og boka «Appenes planet» i ein refleksjon over appar og menneskeleg tenking.
For Lomheim var spørsmålet kva som skjer med vurderingsevna når ein overlet stadig meir av arbeidet til digitale system.
Bibelomsetjing fekk ein omfattande plass i foredraget. Lomheim fortalde om sitt eige arbeid med bibeltekstar, mellom anna evangeliet etter Lukas og Apostelgjerningane, og skildra dette som ei særleg interessant og lærerik oppgåve.
Her møtest språk som høyrer til ulike historiske samanhengar. Ord, namn og førestillingar må forståast ut frå tekstane dei står i, før dei kan få eit norsk uttrykk.
Han viste også til at evangelieforteljingane vart skrivne på gresk for å nå utover det opphavlege språkmiljøet. Formidling på tvers av språk var dermed ein del av historia til tekstane.
Lomheim framheva samarbeidet mellom ulike fagpersonar. Kunnskap om grunnspråket må møte norsk språkkompetanse og vurderingar av stil. Arbeidet går gjennom teksten setning for setning.
Dette var samtidig bakgrunnen for kritikken hans av Kjell Arild Pollestads bibelomsetjing. Lomheim meinte ei slik oppgåve krev fleire former for spesialistkompetanse og grundig samarbeid. Han tok avstand frå tanken om at éin person utan vidare kan dekkje alle sidene ved arbeidet.
Eit av dei mest konkrete bibeldøma handla om det hebraiske ordet «alma», som Lomheim forklarte som «ung kvinne».
Han viste til korleis ordet i omsetjing vart knytt til «jomfru», og til debatten då Bibel 2011 brukte «ung kvinne» i den aktuelle teksten i Det gamle testamentet.
For Lomheim var dette eit spørsmål om å skilje mellom kva grunnteksten seier, og kva lesaren trur. Ei religiøs overtyding gir ikkje omsetjaren grunnlag for å leggje inn ei tyding som ikkje står i teksten.
Samstundes meinte han at ei omsetjing med «ung kvinne» ikkje hindrar nokon i å tru at kvinna var jomfru. Omsetjinga og trua svarar på ulike spørsmål. Den eine skal gjengi teksten; den andre handlar om korleis han blir forstått innanfor ei religiøs førestillingsverd.
Han fortalde om eit debattmøte der dette skiljet vart brukt til å klargjere usemja.
Dømet viste kor store følgjer eitt ordval kan få. Ei språkleg avgjerd kan bli lesen som eit teologisk standpunkt, sjølv når omsetjaren meiner oppgåva er å følgje grunnteksten.
Lomheim peika også på grensene for kva omsetjarar kan vite sikkert om gamle tekstar.
Dersom eit ord berre finst éin stad, og det ikkje er forklart eller kjent frå andre kjelder, blir grunnlaget for å fastslå tydinga svakare. Ein manglar andre samanhengar som kan vise korleis ordet vart brukt.
Dette var ein del av forklaringa hans på kvifor bibelomsetjing krev varsame vurderingar. Ei norsk setning kan sjå eintydig ut, sjølv om arbeidet bak henne omfattar språkleg uvisse.
Han tok dessutan opp tradisjonelle ord som «syndflod» og forteljingar om mellom anna Daniel og løvene. Desse delane av foredraget knytte språklege spørsmål til korleis lesarar oppfattar gamle forteljingar, og til skiljet mellom nedarva forståingar og undersøking av teksten.
Lomheim samanlikna også den kristne tradisjonen for bibelomsetjing med den plassen arabisk har i religiøs lesing av Koranen. I framstillinga hans har omsetjing vore ein føresetnad for Bibelens utbreiing: Ein god omsett tekst kan fungere som eit fullverdig grunnlag for lesaren.
Bibelens betydning vart ikkje avgrensa til religiøs bruk.
Lomheim viste til merksemda rundt Bibel 2011, både i nyheitsdekninga og hos bokhandlarane. Han meinte interessa også måtte forståast ut frå Bibelens plass som kulturberar.
Han nemnde Paal-Helge Haugen, Edvard Hoem, Knut Hamsun og Arnulf Øverland som forfattarar som har henta inspirasjon frå bibeltekstane. At Øverland var ateist, vart brukt til å understreke at litterær bruk av Bibelen ikkje føreset religiøs tilslutning.
Høgsongen fekk ein særleg plass. Lomheim las frå den poetiske skildringa av kjærleik og lengt, og løfta teksten fram som litteratur med kvalitetar som kan vurderast saman med annan lyrikk.
Her vart omsetjing også eit spørsmål om litterær tilgang: Korleis kan ein gammal tekst få eit språk som gjer dei poetiske kvalitetane tilgjengelege for norske lesarar?
Lomheim gjekk vidare til tolking, som han presenterte som ei av dei eldste formene for omsetjing.
Ved munnleg tolking må meininga oppfattast og formidlast medan samtalen går føre seg. Tolken kan ikkje arbeide med teksten på same måten som ein som sit med eit skriftleg manus.
Han brukte eit døme frå eit politisk møte i Tyrkia, der ei kvinne tolka mellom deltakarane. Merksemda var retta mot dei politiske aktørane, medan tolken utførte arbeidet som gjorde samtalen mogleg.
Lomheims poeng var at utfallet kunne vere avhengig av at ho forstod og formidla ytringane korrekt. Tolken er eit mellomledd, men utfører samstundes eit sjølvstendig og krevjande språkleg arbeid.
Han tok også opp teiknspråk og viste til undervisning han hadde gitt i denne samanhengen. Dermed omfatta omsetjingsomgrepet meir enn overføring mellom skrivne eller tala språk.
Ved film- og fjernsynsteksting oppstår eit anna problem: Sjåaren skal både lese og følgje med på biletet.
Lomheim understreka at tekstaren derfor må vurdere kva som skal omsetjast, og kva som kan utelatast. Alt som blir sagt, treng ikkje stå på skjermen.
Han brukte eit døme der ein person blir vist til eit rom. Når handlinga er tydeleg i biletet, kan det vere unødvendig å tekste heile forklaringa. Sjåaren får allereie informasjonen visuelt.
Lomheim viste til reduksjon på om lag 20–30 prosent, avhengig av innhaldet. Ein actionfilm og eit litterært teaterstykke stiller ulike krav. I det siste kan det vere vanskelegare å korte ned replikkane.
Vurderinga handlar dermed om samspelet mellom språk, lesetid og bilete. Ei fullstendig attgiving av alle ord kan gi ei dårlegare sjåaroppleving.
Lomheim meinte kvaliteten på teksting hadde gått ned i samband med KI-bruk, og viste til erfaringane til folk som har arbeidd lenge i faget. Kritikken hans gjaldt nettopp evna til å vurdere kva som bør stå, og kva sjåaren kan forstå utan tekst.
Songomsetjing vart framheva som ei særleg krevjande oppgåve.
Her skal teksten fungere innanfor ein melodi. Rytme, stemning og meining må finne plass i eit uttrykk som faktisk kan syngjast. Det avgrensar kva ord omsetjaren kan velje.
Lomheim fortalde at han gjennom fleire år hadde arbeidd med norske versjonar av kjende songar. Mot slutten av foredraget gav han også musikalske døme på slikt arbeid.
Songomsetjinga samla fleire av spørsmåla frå foredraget: Ei omsetjing skal formidle innhald, men må dessutan verke i den forma ho skal brukast i.
Frå omsetjing gjekk Lomheim over til framtida for det norske språket.
Han viste til boka «Språkreisa» og uroa for at engelsk skal overta stadig meir. Utfallet er likevel ikkje avgjort, slik han framstilte det. Det vil avhenge av språkvala til barna og generasjonane som kjem etter dei.
– Det kan gå bra, men det treng ikkje gå bra, sa Lomheim.
Han knytte dette til ei tolking av «Blåmann, Blåmann bukken min», der songen fekk fungere som eit bilete på språket og faren for å miste det. Han presiserte at dette var hans eiga tolking, utan å hevde at forfattaren nødvendigvis hadde meint det same.
Lomheim viste også til språkpolitikk og til om nordmenn følgjer opp vilkåra for å bruke norsk. Språkets framtid vart dermed framstilt både som eit politisk spørsmål og som eit spørsmål om praksis.
I spørsmålsrunden tok Erik Aukan frå Applausen opp det gamle namnet Oma, knytt til Nordlandet og Omsundet.
Spørsmålet gjaldt ei eldre namneforklaring som set namnet i samband med brus eller brøl, som frå ein foss, og korleis ei slik forklaring skal vurderast når det ikkje har vore nokon foss på staden.
Lomheim la vekt på at ein må kjenne lokale forhold før ein tolkar eit stadnamn. Naturen og staden må vere ein del av grunnlaget. Ei forklaring som byggjer på eit naturfenomen som ikkje finst der, blir lite overtydande.
Han meinte Oma kunne høyre til eit svært gammalt namnelag og trekte fram Sola som eit anna kort namn i denne samanhengen. Han gav ikkje ei sikker forklaring på tydinga. Svaret var dermed også ei klar avgrensing: Namnets alder kan vere eit spor, men gir ikkje i seg sjølv grunnlag for å fastslå opphavet.
Eit siste spørsmål handla om vilkåra for omsetjarar.
Lomheim peika på at KI blir brukt til omsetjing, og tok opp behovet for at slik bruk blir opplyst. Dersom ein tekst er omsett med KI, meinte han at lesaren må få vite det.
Han viste til krav om openheit overfor forlaga og heldt fast ved at kreativ språkbruk krev vurderingar som er sentrale i omsetjarfaget.
Framtidsutsiktene vart ikkje framstilte som problemfrie. At menneskeleg kompetanse framleis er nødvendig, betyr ikkje at arbeidsvilkåra er sikra. For Lomheim var kunnskap om språk og omsetjing grunnlaget for å vurdere både teksten og teknologien som blir brukt til å produsere han.
Laget av ScaleFlow.
