STIKLESTAD: Vinden kjem brått. Idet kong Olav rir inn på scena, tek han tak i trekronene bak amfiet og sender eit sus gjennom skogen. Nokre minutt seinare svarar paukene frå orkestergrava med tunge slag, medan hundrevis av skodespelarar, korsongarar, dansarar og frivillige fyller speleplassen. Det er eit av dei augneblikka der det blir tydeleg at «Spelet om Heilag Olav» ikkje kan flyttast inn i eit teaterhus. Naturen er ikkje kulisse, men ein aktiv del av framsyninga.

Det er lett å omtale spelet som ein institusjon. Sidan urpremieren i 1954 har det vore ei årleg samling rundt historia om kong Olavs siste døgn før slaget på Stiklestad. Over 900 000 menneske har sett framsyninga gjennom desse åra, fleire generasjonar frivillige har vore med, og store delar av norsk teaterliv har på eitt eller anna tidspunkt hatt eit forhold til spelet. Men tradisjon er ikkje nok i seg sjølv. Ei framsyning som blir spela år etter år, må òg kunne gi publikum ei oppleving av at historia framleis har noko å seie.

Årets oppsetjing lukkast nettopp fordi ho ikkje freistar å gjere historia moderne. Regissør Maren Bjørseth har i staden leita etter menneska bak legenda. Resultatet er ei framsyning som tek vare på arven etter Olav Gullvåg og Paul Okkenhaug, men som samstundes opnar for nye tolkingar gjennom eit meir symbolsk scenespråk og ei tydelegare vektlegging av dei indre konfliktane.

Historia ligg i landskapet

Det finst spel som kunne vore sette opp kvar som helst. «Spelet om Heilag Olav» høyrer ikkje til blant dei. Landskapet på Stiklestad er ein del av dramaturgien. Skogen bak scena, bakkane rundt amfiet og den opne himmelen skaper eit rom som ikkje let seg byggje opp att innandørs.

Premieren synte korleis naturen framleis er ein medspelar. Vinden kjem fleire gonger inn i dei mest dramatiske scenene, utan at det verkar tilfeldig. Når den gamle blinde mannen varslar at – «Malmvér kan det bli», fell replikken inn i eit landskap som allereie har byrja å endre karakter. Suset gjennom trekronene gir scenene ei ekstra uro, ikkje fordi nokon har planlagt det, men fordi spelet alltid har levd i samspel med omgjevnadene.

Dette er ein kvalitet som ikkje kan regisserast fram. Han må opplevast.

Tradisjon som blir halden levande

Det er lett å gløyme omfanget av produksjonen når handlinga først er i gang. På scena står profesjonelle skodespelarar side om side med amatørar, barn, dansarar og statistar. Rundt dei arbeider eit stort kor, eit fullt symfoniorkester og fleire hundre frivillige som får den omfattande maskineriet til å fungere.

Årets produksjon omfattar om lag 270 skodespelarar, dansarar og statistar, rundt 250 frivillige og sju hestar på scena. Olsokorkesteret er sett saman av profesjonelle musikarar, studentar og amatørmusikarar frå regionen, medan Olsokkoret samlar songarar frå fleire kor i Trøndelag. Det er ei samansetjing som få andre norske scenekunstproduksjonar kan vise til.

Likevel verkar ikkje spelet tungt av tradisjon. Tvert imot er det nettopp blandinga av profesjonelle krefter og lokal deltaking som gir forestillinga energi. Publikum ser ikkje berre ei historie frå 1030, men eit levande kulturprosjekt der fleire generasjonar møtest om den same forteljinga.

Når musikken blir forteljaren

Den største styrken ved årets oppsetjing ligg likevel ikkje i scenebiletet, men i musikken.

Paul Okkenhaugs partitur frå 1954 er framleis ryggrada i spelet. Mange framsyningar ville freistast til å modernisere uttrykket eller byggje musikken om for å møte eit nytt publikum. Det skjer ikkje her. Den musikalske leiinga har valt å halde seg tett opp mot originalen, samstundes som nye kvinnestemmer er lagde inn for å understøtte Gudruns reise gjennom handlinga.

Det er eit klokt val.

Musikken fungerer ikkje som bakgrunn, men som ein eigen forteljar. Allereie dei første hornsignala etablerer eit musikalsk landskap som peikar både bakover mot mellomalderen i sitt arkaiske naturtoneskalautrykk, men samtidig peker det framover mot vår eiga tid. Det er lett å forstå kvifor fleire trekkjer linjer til moderne filmmusikk. Musikken til Okkenhaug blei komponert i sjølve gullalderen til film, den gong scener i ein middelalderfilm faktisk hadde saturerte farger ut over brune og gråe fargetonar. Okkenhaug nyttar gjennomgåande motiv som vender att når bestemte personar eller idear kjem tilbake, eit grep som seinare er blitt velkjent frå både opera og film.

Under premieren var det særleg dei store orkesterpartia som løfta handlinga. Paukene kjem att som tordenslag gjennom framsyninga og byggjer opp spenninga før slaget. I dei rolegare scenene let dirigent Torodd Wigum orkesteret trekkje seg tilbake slik at song og tekst får bere handlinga. Resultatet er ei musikalsk kurve som held publikum samla gjennom heile framsyninga.

Applausen mener: På Stiklestad foregår det ei kompromisslaus «sniksymfonisering» av publikum. Og vi liker det!

Det er òg verdt å merke seg kor mykje eit levande symfoniorkester betyr i ei tid der mange først møter orkestermusikk gjennom film og dataspel. På Stiklestad er lyden fysisk til stades. Han kjem ikkje frå høgtalarar, men akkustisk frå musikarar som sit under scena i orkestergrava. Det gir forestillinga eit klangleg alvor og ein kvalitet som er vanskeleg å erstatte.

‍Ein konge av kjøt og blod

Det mest interessante grepet i årets oppsetjing er at kong Olav ikkje først og fremst blir framstilt som ein allvitande helgen, men som menneske. Historia om Stiklestad har gjennom hundreåra fått eit nesten mytisk preg, der kongen gjerne står som symbol på kristninga av landet og den seinare helgenkåringa. På scena er det derimot mannen Olav som møter publikum.

Morten Svartveit spelar kongen med ein autoritet som gjer det lett å forstå kvifor menn følgjer han i kamp, men han let òg tvilen og temperamentet få plass. Det gjer rollefiguren meir samansett enn den historiske forteljinga ofte gir rom for. Det er ein mangefasetert konge vi møter. Han er fast i trua og urokkande i overtydinga om kva som er rett, men han er samstundes ein herskar som tek harde avgjerder og reagerer med sinne når han opplever svik eller urett.

Den mest talande scena kjem ikkje under slaget, men tidlegare i framsyninga. Då kongen får vite at ein åker er blitt øydelagd av eigne menn, svarar han med å ta livet av ein tilfeldig soldat. Handlinga er brutal, men ho blir ikkje ståande som eit uttrykk for vilkårleg vald. Like etter går kongen sjølv ut på åkeren og rettar opp att det som er øydelagt gjennom det dialogen forklarer «som ein prest gjer det», og viser med dette til gamle fruktbarhetsritualer som prestane gjennomførde for at jorda skulle spira og vekse. Scena seier mykje om korleis regien ønskjer å forstå Olav: Han er både streng og omsorgsfull, rettferdig og nådelaus, driven av ei tru som krev meir av han sjølv enn av dei rundt han.

Det same kjem til syne i møtet med Arnljot Gelline, kjempa frå Sverige som ønskjer å kjempe for kongen. Arnljot er modig og lojal, men han er ikkje kristen. Olav avviser han først. I ei tid der kvar soldat er verdifull, held kongen likevel fast ved prinsippet om at hæren hans skal byggje på den kristne trua. Først etter dåpen får Arnljot ta plass blant kongens menn. Konflikten handlar ikkje berre om religion, men om kva slags samfunn Olav ønskjer å byggje.

Gudrun blir forestillingas samvit

Der tidlegare oppsetjingar ofte har hatt kongen som det naturlege sentrum, gir årets regi større plass til Gudrun. Ho ber med seg minna om barnet som vart sett ut i skogen, den gamle hedenske skikken som kristenretten forbaud, og lever med frykta for utburdane – barna som aldri fekk grav og derfor går att. Dei skal dukke opp og gjemsøke dei ved fleire anledningar gjennom spelet.

Dette kunne lett ha vorte spela som overnatur eller skrekk. Maren Bjørseth vel den motsette vegen. Utburdane blir ikkje effektar, men bilete på skuld og traume. Når dei små barna kjem inn over scena i kvite klede, skjer det utan store teatralske verkemiddel. Dei aukar faktisk inntrykket dei gjer, stille, nesten mardraumaktig kjem dei nedover bakken, akkompagnert av dramatisk musikk. Nettopp difor verkar scenene. Dei blir ståande som ei påminning om at dei største konfliktene i spelet ikkje berre handlar om kongar og hærar, men om menneske som må leve med vala sine.

Samspelet mellom Natalie Bjerke Roland som Gudrun og Morten Svartveit som Olav høyrer til forestillingas sterkaste parti. Kongen møter ikkje den unge kvinna med fordøming, men med eit ønske om å frigjere henne frå frykta. Når han legg handa på henne og seier at dei vonde maktene ikkje lenger skal skremme henne, blir scena eit møte mellom to verdsbilete: den gamle trua som held henne fast, og den nye som lovar fridom og frelse. Regien let publikum sjølv avgjere om dette handlar om tru, psykologi eller begge delar.

Scenebilete som blir verande

Maren Bjørseth har valt eit meir abstrahert scenespråk enn mange vil vente av eit historisk spel. Det viser seg særleg i dei store tablåa. Slaget på Stiklestad blir ikkje skildra som eit realistisk masseslagsmål. I staden blir kongen gradvis omringa av brunkledde skikkelsar som sluttar ringen rundt han. Publikum ser ikkje eitt avgjerande hogg, men ei langsam innsirkling. Det gjer scena meir symbolsk enn historisk, og langt meir verknadsfull enn eit tradisjonelt kaotisk slagopptrinn.

Det same gjeld avslutninga. Etter at kongen har falle, kjem ei rekkje statistar inn med kors som fyller heile speleplassen. Biletet er enkelt, men kraftfullt. Det bind saman historia om slaget med historia om helgenkongen utan å forklare meir enn nødvendig. Den tidlegare symbolske dødsscena får dermed meining i lys av avslutninga, og regien viser korleis abstrakte bilete kan styrkje ei forteljing som dei fleste i publikum allereie kjenner.

Mellom dei store tablåa finst òg mindre augeblink som festar seg. Barneskodespelarane som spring i flokk i redsle når kongen kjem ridande inn. Dei sju hestane som i godt tempo kryssar scena og understrekar storleiken i produksjonen. Publikum på dei fremste radane kjenner kor det sprett mest grus når hestane passerer få meter frå dei.

Store bilete – små augeblikk

Det mest imponerande ved årets oppsetjing er balansen mellom det monumentale og det intime. Rundt 270 medverkande, kor, orkester, dansarar, statistar og sju hestar kunne lett ha gjort forestillinga overlessa. Det skjer ikkje.

Tvert imot er det ofte dei små scenene som blir sitjande att. Den gamle mannen som tørt svarar:

– «Eg e blind, ikkje døv!»

Publikum ler. Seinare kjem den varslande setninga:

– «Malmvér kan det bli.»

Ho blir ståande att som ei påminning om at både vêret og historia er i ferd med å snu.

Ei levande forteljing – ikkje eit museum

Det er freistande å sjå «Spelet om Heilag Olav» som eit historisk monument. Etter 72 år kunne forestillinga ha blitt ei trygg gjentaking av seg sjølv, driven fram av tradisjon og nostalgi. Årets oppsetjing viser det motsette. Ho kviler på eit solid fundament, men vågar å flytte perspektivet frå den store nasjonale forteljinga til menneska som står midt i henne. Det er ein utvikling som blir spannande å følge fram til 2030.

Det er heller ikkje tilfeldig at konflikten mellom den gamle og den nye trua får så stor plass. I sentrum står ikkje spørsmålet om kven som vinn slaget – det veit publikum allereie – men kva endringane kostar dei menneska som må leve gjennom dei. Familien på Sul blir difor meir enn ei ramme rundt kongesoga. Dei blir spegelen som gjer dei store historiske linjene forståelege.

Det er her spelet framleis har si styrke. Historia blir ikkje aktualisert gjennom moderne referansar eller omskriven dialog. Ho blir aktuell fordi regien legg vekt på dei allmennmenneskelege spørsmåla: Kva skjer når gamle verdiar møter nye? Kva kostar det å halde fast ved overtydinga si? Og korleis lever menneske vidare med skuld, sorg og tap?

Kvifor fungerer spelet framleis?

Det finst ingen enkel grunn til at «Spelet om Heilag Olav» framleis trekkjer fleire tusen publikummarar kvar sommar. Tradisjonen er ein del av svaret, men ikkje heile.

Maren Bjørseth har heller ikkje freista å gjere spelet moderne gjennom påtvinga aktualisering eller samtidige referansar. Ho har gått motsett veg. Ved å stole på teksten, musikken og dei menneskelege konfliktane viser ho at historia ikkje treng å skrivast om for å kjennast relevant. Ho treng berre å bli fortald med nye nyansar.

Spelet fungerer fordi fleire element dreg i same retning. Landskapet på Stiklestad gir forestillinga eit rom ingen scenografi kan erstatte. Okkenhaugs musikk har ein eigen karakter som framleis ber dramatikken. Profesjonelle skodespelarar, amatørar, korsongarar, musikarar og frivillige skaper saman ei produksjon med eit omfang få andre norske framsyningar kan måle seg med. Og årets regi viser at det framleis er mogleg å finne nye inngangar til eit stoff som mange meiner dei kjenner.

Det mest vellukka grepet er at historia blir mindre oppteken av helgenen og meir oppteken av mennesket. Kong Olav blir ikkje ståande som eit ikon, men som ein leiar med motseiingar. Gudrun blir ikkje berre eit offer, men eit menneske som ber historia i seg. Den blinde mannen er ikkje berre eit innslag frå legenda, men eit bindeledd mellom den gamle og den nye verda.

Dermed handlar ikkje forestillinga først og fremst om kva som skjedde på Stiklestad i 1030. Ho handlar om korleis menneske møter endring, og om korleis makt, tru og identitet formar vala deira.

Det er denne menneskelege dimensjonen som gjer at «Spelet om Heilag Olav» framleis har ein naturleg plass i norsk scenekunst. Årets oppsetjing prøver ikkje å gjere historia ny. Ho viser kvifor ho framleis er verd å fortelje.

Ei forestilling som ber meir enn si eiga historie

Det er lett å omtale «Spelet om Heilag Olav» som ein tradisjon. Det er rett, men det seier ikkje nok. Tradisjon kan òg bli ei kvilepute, der historia blir fortald fordi ho alltid har blitt fortald. Årets oppsetjing viser at det motsette er tilfelle på Stiklestad.

Det som gjer forestillinga særmerkt, er ikkje berre den historiske ramma eller den spektakulære utandørsscena. Det er dimensjonane. Få scenekunstproduksjonar i Noreg samlar eit fullt symfoniorkester, eit stort kor, profesjonelle skodespelarar, amatørar, born, ryttere, hestar og fleire hundre frivillige i éi og same framsyning. Endå færre klarer å få alle desse elementa til å tene den same kunstnariske idéen.

Likevel er ikkje storleiken den viktigaste kvaliteten. Det avgjerande er at årets oppsetjing aldri blir overlessa av sitt eige format. Dei store scenebileta blir balanserte av stille møte mellom enkeltmenneske, og den monumentale historia blir heile tida trekt ned på eit menneskeleg nivå. Publikum møter ikkje først og fremst helgenkongen Olav, men menneske som lever med tvil, sorg, tru og ansvar.

Samtidig er det umogleg å tenkje seg denne forestillinga utan Paul Okkenhaugs musikk. Partituret er framleis den kunstnariske ryggrada som bind saman scenene og gir dramaet både retning og emosjonell tyngde. At årets musikalske leiing har valt å liggje tett opp til originalverket, understrekar at fornying ikkje nødvendigvis handlar om å erstatte det gamle, men om å finne nye måtar å forstå det på. Det gjer musikken til meir enn eit akkompagnement – han blir sjølve pulsslaget i framsyninga.

Den kanskje viktigaste grunnen til at «Spelet om Heilag Olav» framleis står sterkt etter 72 år, ligg likevel utanfor scena. Produksjonen er eit sjeldan møte mellom profesjonell scenekunst og lokal deltaking. Fleire hundre frivillige, amatørar og profesjonelle skaper saman ei forestilling som er større enn summen av dei enkelte bidraga. Slik blir spelet ikkje berre eit teaterstykke, men eit kulturfellesskap som år etter år gir historia nytt liv.

Årets oppsetjing stadfestar difor kvifor «Spelet om Heilag Olav» framleis har ei heilt eiga stilling i norsk scenekunst. Ho moderniserer ikkje historia. Ho gjer henne meir menneskeleg. Og nettopp derfor held ho fram med å engasjere nye generasjonar.

Dom

Årets «Spelet om Heilag Olav» er ikkje ei radikal nytolking, og det prøver heller ikkje å vere det. Styrken ligg i respekten for tradisjonen kombinert med eit tydeleg ønskje om å leite etter menneska bak legenda.

Maren Bjørseth viser at historia ikkje treng moderne kostyme eller aktualiserande grep for å kjennast relevant. Ho treng regissørar som vågar å stole på teksten, musikken og dei universelle konfliktane.

Kostymane er også godt laga. Her ser vi fleire ringnrynjar, kledar med snitt frå medelalderen, hjelmar blant anna kopiar som er variantar av St. Vensecslas hjelm frå omkring 1000-talet. fleire i hæren har ikkje rustning eller noko slags uniformitet. Alt dette er kva ein skulle forvente å finne noko liknande i ein historisk hær frå perioden.

Applausen mener: Hollywood har noko å lære frå både spel og historiske re-enactors.

Dei har langt færre ressursar enn kva ein typisk storfilm har, men lykkast i å overgå Hollywood både i autensitet og kvalitet. Mens Olavsspelet bruker ekte ringbrynjer og realistiske klede, ser vi Hollywood bruke ein bisarr form for lær og plastikk, noko som ser grusomt ut.

Når vinden gjennom skogen blir ein del av scenografien, når Okkenhaugs musikk løftar handlinga fram, og når kong Olav får vere like mykje menneske som helgen, blir det tydeleg kvifor «Spelet om Heilag Olav» framleis har ei heilt eiga stilling i norsk scenekunst. Det er mykje mei enn berre eit «spel som ein finn i kvar ein hver avkrok»

Dette er ikkje berre ei framsyning om fortida. Det er ei levande forteljing som framleis har kraft til å samle fleire tusen menneske rundt historia om kven vi har vore – og kanskje også noko om kven vi framleis er. Vi gjev spelet vår sterkaste applaus så langt!

‍

‍